تار سازان دوره قاجار

دکتر مسعود مقدم

در ابتدا بايد اشاره نمود با توجه به اينکه بسياري از تار سازان اواخر دوره قاجار ، زمان سلطنت پهلوي اول و حتي دوم را درک نموده اند نمي توان حد فاصل دقيقي را متصور گرديد ؛ در واقع در اين بحث از تار سازان اواسط دوره قاجار تا اواسط دوران پهلوي را برسي مي نماييم .

با در نظر گرفتن ريشه مشترک تار قفقازي و تار فارسي ( که خود آذريان به آن تار شميراني ميگويند ) و مقايسه نمونه هاي موجود از هر دو دسته مي توان گفت تار فارسي در سده اخير بواسطه نبوغ و حس شگرف زيبايي شناسنامه نژاد ايراني ( و البته هموطنان ارمني ) با سرعتي عجيب روندي تکاملي هم از نظر صدا دهي و هم از نظر شکل ظاهري را پيمود ( در حالت عادي اين تکامل را ميبايست قاعدتاً در مدت چند قرن انتظار داشت ) . در حاليکه تار آذربايجاني امروز با نمونه مشابه آن در قرن  گذشته تغييري اساسي ( غير از تعداد سيم ها و تزئينات ظاهري ) نداشته است .

علت اين روند تکاملي سريع تار فارسي در سده اخير را مي توان به طور خلاصه در تحولات سياسي اجتماعي پي در پي در اين سده ( همانند انقلاب مشروطه ، ظهور سلسله پهلوي و ...) و از طرفي آشنايي رو به رشد ايرانيان با فرهنگ غر بي و متعاقب آن ظهور پديدههاي نويني چون سينما و تئاتر و کنسرت هاي موسيقي دانست که باعث گرديد انتظارات جديدي از شکل و صدا دهي آلات موسيقي و از جمله تار ايجاد گردد .

تارهاي اوايل و اواسط دوره قاجاريه عمدتاً ظاهري نسبتاً ساده داشته و به نظر مي رسد که سازندگان آن بيشتر به کيفيت صدا دهي آن اهميت مي دادند . ارتفاع اين سازها اکثراً  کم و حجم کاسه آنان کوچک و دهانه نقاره آنان در مقايسه با دهانه کاسه کوچک و شباهت زيادي با تارهاي قفقازي داشته است ( بعنوان نمونه ميتوان به عکس آقا غلامحسين همراه با تار خود اشاره نمود ) .

از تار سازان اين مقطع زماني ( اوايل و اواسط دوران قاجاريه ) اطلاعات دقيقي در ديت نداريم .

بجز چند اسم ايوب خان تار ساز ، اسماعيل خان تار ساز ، غلامحسين خان تار ساز ، حاجي محمد کريمخان از اواخر سلطنت قاجار نسل جديدي از تار سازان چه در تهران و چه در اصفهان و ساير شهرها پا به عرصه ظهور گذاشتند . اين دوره را ميتوان نقطه عطفي در تاريخ تار سازي دانست .

سازندگان ايندوره با تکيه بر تجارب گذشتگان و نيز تجارب و سلايق شخصي خود سعي در ارايه الگوهاي نوين که هم واجد صدا دهي خوب و هم زيبايي ظاهري باشد نمودند .

سر دسته و پيش کسوت اين سازندگان استاد بدليل  تار سازي يعني استاد فرج الله است که معيارها و اندازه هاي دقيقي را براي ساخت تار در نظر گرفت و سبک خاص خود در تار سازي را اعمال نمود . در هيمن اوان در محله ارمني نشين اصفهان يعني جلفا دسته اي از هنرمندان نجار و ظريف کار ارمني اقدام به ساخت آلات موسيقي از جمله تار نمودند . اين گروه با توجه به فرهنگ و بينش التقاطي شرقي و غربي خود رگه هايي از ديد زيبائي  شناسانه کلاسيک اروپا را در ساخت تار به کار بردند و حاصل اين عمل ارائه الگوهاي نوين و زيبا بود .

بعنوان مثال در شکل مقابل به عنوان  مقايسه تصويري از دهانه يک تار يحيي با دهانه يک تار استاد فرج الله مشاهده مي شود که به وضوح مي توان ديد که دهانه تار استاد فرج الله منطبق بر الگوهاي اسلامي و سنتي قديمي ايران بوده ولي دهانه تار يحيي و اجد ارزشهاي زيبائي شناختي کلاسيک اروپا نيز هست .

اين نسل از ارامنه با جمع کردن ذوق هنري خود با پشتکار و وجدان کاري ( که از مشخصات بارز اين قوم است ) توانستند نمونه هايي بس ارزشمند از سازهاي ايراني را تحويل جامعه هنري بدهند .

از مشاهير اين دسته مي توان از يحيي قديم ( اول ) ، هامبارسون (  عموي  يحيي ثاني ) ، خاچيک ( پدر يحيي ثاني ) يحيي ثاني ( معروف ترين تار ساز تاريخ موسيقي ايران ) ، ملکوم ، آقا گلي اصفهاني ، ميگرديچ، زادور و .... نام برد .

به موازات اين گروه در تهران نيز سازندگان بنامي همچون سيد جلال ، حاجي آقا و پسرانش ( رمضان و علي شاهرخ ) برادران صنعت ( عباس و جعفر که اصليتاً اصفهاني بوده و سپس ساکن تهران شدند ) ظهور نمودند .

بايد دانست اصولاً هر سازنده بنامي در زير پرو بال و دستگاه نوازنده يا نوازندگان بنامي رشد يافته و بتدريج ساخته ها يش منطبق بر سلايق موسيقي آن استاد نوازنده و شاگردانش مي گردد ؛  بعنوان مثال برادران فراهاني ( ميرزا عبدالله و آقا حسين قلي ) و شاگردانشان عمدتاً از تارهاي استاد فرج الله و الگوهاي مشابه استفاده مي کردند .

 درويش خان و شاگردانش ( ني داود ، موسي معروفي و.... ) عمدتاً از تارهاي يحيي استفاده مينمودند . حاج علي اکبر خان شهنازي و پيروان مکتبش تمايل به استفاده از تارهاي ساخت جعفر صنعت را داشته و دارند و کلنل وزيري و پيروانش بيشتر از تارهاي ساخت استاد حاجي آقا و فرزندش رمضان شاهرخ استفاده مينمودند .

اين ارتباط مداوم بين استادان نوازنده و سازندگان بتدريج باعث رشد کيفي ساخته هاي آنان مي شد .

مقالات و متن سخنرانيها

مربوط به نشستهاي تخصصي ماهانة

پژوهش در موسيقي دستگاهي ايران

موسسه فرهنگي هنري آواي مهرباني