عرفان يعني شناختن معرفت به اصل اشياء و حقيقت جهان عراف به سير و سلوک در جهان مي پردازد تا به حقيقت و ذات باري تعالي دست يابد موسيقي مي تواند در اين جهت کمک شاياني به عارف کند و در اين ميان از موسيقي کمک مي گيرد به همين دليل است که اکثر عرفاي ما موسيقي مي دانستند و به قول حافظ که مي گويد:

بيا ساقي ان مي که حال اورد              کرامت فزايد کمال اورد

بيا ساقي آن کيمياي فتوح           که با گنج قارون دهد عمر نوح

بده تا برويت گشايند باز                    در کامراني و عمر دراز

هر موسيقي دان واقعي بدون انکه خود بداند عارف بزرگي است رياضتي که براي يادگيري گوشه هاي رديف مي کشد و با تلا ش بي مثالي که براي يافتن حقيقت در نغمات و اصل رديف و ان ظرافت هايي که در رديف است از خود نشان مي دهد او را تبديل به عارف وارسته اي مي کند.

موضوع مهم ديگري که بايد بدان توجه کرد اين است که براي دست يافتن به ذات رديف حتما بايد استادي داشت تا با راهنمايي استاد به حقيقتي که در ذات رديف نهفته است دست يافت واين حقيقت نوشتني نيست بلکه رسيدني است تا بوسيله پشتکار و ايمان و حس حقيقت جويي وراي اشياء شاگرد يا هنرجوي موسيقي به ان دست يابد .

موسيقي دان بايستي هميشه در حال باز شناختن شناخته هاي خود باشد تا به درک بيشتري از موسيقي نايل شود و هر روز نسبت به روز قبل به اصل نزديکتر شود و اين باز شناختن که يکي از معاني عرفان است در موسيقي همان تکرار است که اکثر موسيقي دانهاي ايراني مي دانند از اهميت خاصي در موسيقي و رديف برخوردار است و موسيقي دان با تکرار گوشه هاي رديف در اصل به تصفيه درون خويش و کنار رفتن ابر درون و شناخت خويش نائل مي شود که در اصل همان شناخت باري تعالي و رسيدن به ذات اقدس خداوند است و اين تکرا ر در عرفان از اهميت خاص برخوردا است در عوارف المعارف اورده شده که امام جعفر صادق (ع) در وقت نماز ناگهان بي هوش بيفتاد ، پرسيدند که سبب چه بود ؟ فرمود ايتي است که قران را چندان تکرار کردم که عاقبت آن را از حق شنيدم .

اگر مرد عشقي کم خويش گير

                           وگر نه ره عافيت پيش گير

تو را با حق ، آن آشنايي دهد

                          که از دست خويشت رهايي دهد

نه مطرب که اواز پاي ستور

                           سماع اگر عشق داري و شور

نه بم داند ، اشفته سامان،نظير

                             به اواز مرغي به نالد اسير

موسقي اصيل از روي عمد نغمه اي را که در قسمت زير نواخته شده در قسمت بم هم اجرا مي کند و اين نوعي سوال و جواب است که در واقعه همان ذکر خفي و جلي  در عرفان است . مي دانيد که نام حق تعالي و الغاب او ابتدا با صوت جلي ذکر مي شود ، ولي هنگامي که سالک به مقامات بالاتر رسيد و توانست قدري بيشتري در ضبط هواس و تمرکز فکر بدست اورد همان ذکر را به صورت خفي انجام مي دهد يعني ان را بدون اينکه به زبان اورد در دلش تکرارمي کند.

موسيقي ايراني به عارف ارامش ميدهد و مي تواند ذهن او را از امورات شيطاني دور کنتا به قول حافظ دل عارف را پاک کند

خلوت دل نيست جاي صحبت اضداد

                         ديو چو بيرو رود فرشته در ايد

 موسيقي ايراني به بشر کمک مي کند که پاک زندگي کند و در صلح و آرامش بدون هر گونه تعصبي و کدورتي در کنار  داشته باشند .موسيقي اصيل و عرفاني ما محدود مطلق را به نا محدود مطلق تبديل مي کند .شهوت را به عشق ستم را به رافت و کينه را به مهرباني و به طور کلي تمام مظاهر بد و اختلاف انداز را به جلوه هاي نيک تبديل مي کند

يکي از جهات تعالي و تزکيه موسيقي ما اين است که در اين هنر بين دو نوع از موسيقي که يکي بازگشتن به عبوديت الله و توحيد و سماع عارفانه است و ديگري که رجوعش به عبوديت از نفس عماره است تمايز قائل شده است در موسيقي ايراني شخص مطرح نيست چه کسي مي نوازد و چه کسي مي شنود هر دو يکي اند هم شنونده و هم نوازنده بايد عارف باشند تا از موسيقي لذت ببرند و در جهت و هدف اصلي که همان کشف حقيقت است نزديک شوند.

مطرب عشق اين زند وقت سماع

                               بندگي بند و خداوندي صداع

در شرح شطحيات امده است که فعل مجهول عاشقان سماع طنبور است و شنونده چون کامل شود و هر چه شنود از حق شنود .

و در سخنان شمس امده که صادقي را که در شرق سماع گيرد ديگري در غرب سماع گيرد سماع که صادق و بي ريا باشد اسمان هم در سماع ايد.

موسيقي بدون عرفان يعني هيچ و به همين دليل اميزش موسيقي ايراني با عرفان اسلامي سبب شده که موسيقي  ايران يکي از کاملترين موسيقي هاي بشري باشد . به قول شمس تبريزي موسيقي ايران وحي ناطق است

اي خدا بخشاي ما را ان مقام

                         کاندر و بي حرف مي رويد کلام

منابع:

1- مقالات شمس تبريزي مولانا شمس الدين تبريزي به تصحيح احمد خوشنويس موسسه مطبوعاتي عطائي

2- مثنوي معنوي مولانا جلال الدين محمد بلخي به تصحيح نيکلسون

3- عوارف المعارف شهاب الدين سهروردي چاپ علمي و فرهنگي .

منبع:ويژه نامه آورازرود،كانون موسيقي دانشگاه گيلان