به طور کلي درتقسيم بندي هاي قديم سازهاي موسيقي به سه نوع زهي، بادي وکوبه اي شده اند چنانکه سازهاي زهي را کاملا « ذوات الاوتار» ساز هاي بادي را «ذوات النفح» و سازهاي کوبه اي را « طاسات » و «کاسات» ناميده اند .

البته همانطور که ذکر شد اين تقسيم بند به صورت کلي است واگر سازهاي موسيقي با دقت بيشتري طبقه بندي کنيم مي توانيم آنها را به پنج دسته تقسيم نمائيم:

1- آلات ذوات الاوتار مطلقات – سازهايي که سيمهاي ان مطلق وازاد است .

2- آلات ذوات الاوتار مفيد است– سازهايي که سيم هاي آن در قيد انگشتان باشد .

3- آلات ذوات الاوتار مجرورات– سازهايي که صدا دهي آن با کشيدن آرشه روي سيم به وجود مي آيد.

4- آلات ذوات النفح– سازهايي که صداي آن از دميدن با دهان تولد مي شود .

5- کاسات و طاسات و الواح– کاسه هاي مسي و يا هر چه که پهن باشد .

هم چنانکه از مقام هاي بي شمار تنها گروهي اندک شايسته انتخاب براي موسيقي دستگاهي مي شوند از سازهاي گوناگون نيز تنها تعدادي اندک مناسب فضاي موسيقي رديف دستگاهي دانسته و آنها را براي اجراي موسيقي رديف با ويژگي هاي ان به کار گرفته اند .

سرانجام ايرانيان براي اجراي موسيقي رديف چنين سازه هايي را برگزيدند:

تار و سه تار را براي آلات ذوات الاوتار مقيدات شامل: عود قديم،عود کامل، طرب، شش تار، طرب رود، طنبور شروانيان ، طنبور ترکي، روح افزاي، قوپوز ، ناي طنبور، رباب، رودخاني، يک تاي، ترنتاي تخته العود، شدرغو، اولوق کوک، پيپا، شهرود .

سنتور را براي آلات ذوات الاوتار مطلقات، مانند :

مغني، چنگ، ايرکي، قانون، ضج، ياتوغان

کمانچه را براي آلات ذوات الاوتار مجرورات ،مانند :

کمانچه، غژک، رباب

ني را براي آلات ذات النفخ مانند : ناي سفيد،زمر، ناي بلبلان، ناي، سرنا، سيه ناي، جارو، بورغو، نفير و باق، و همچنين براي سازهاي بادي آزاد بدون سوراخ بر روي بدنه آن مانند : جچيق و ارغنون.

سنتور باستاني داراي 12 وتر بوده که با زير و بم آن شامل 24 وتر شده است و اين همان تعداد وترهاي سازهاي ذوات الاوتار مطلقات مي باشد که چنگ ومنحني از آن جمله است و عبدالقادر مراغي در مقاصد الحان از آن نام مي برد .

اما سنتور امروزين داراي 9وتر (خرک ) است که با زير و بم آن شامل 18 وتر مي شود و با استفاده از پشت خرک هاي سيم هاي سفيد تعداد وترهاي آن به 27 مي رسد که در اجراي موسيقي 24 وَتَر آن مورد استفاده قرار مي گيرد. هر وتر سنتور چهار سيم دارد که هم صدا كوك مي شوند تعداد سيم ها در سنتور به 72 تار مي رسد .

در يک بُعد ذي الکل ( هنگام ) هفت فاصله از نغمات ملايم را براي دستگاه يا آواز موزد نظر انتخاب کرده وکوک مي کنند.

براي قرار گرفتن خرک هاي سفيد طول وتر را به سه تقسيم مي کنند که نهايت سوم آن بعد ذي الکل يا هنگام طرف ديگر وتر مي شود در نتيجه در سنتور براي هر نغمه، بعد دو هنگام را مي توان مشاهده نمود. اگر بُعد وترهاي نغمات را هم به آن اضافه نمائيم وسعت دامنه سنتور به 6 دانک مي رسد که دانک ششم آن در اجراي موسيقي رديف مورد استفاده قرار نمي گيرد .

در سنتور سل کوک 9 خرک هر گاه سيمهاي خرک اول را « مي» (E) کوک کرده باشبم ، خرک سوم صداي «سل» (G) را خواهد داد. از آنجا که دستگاه شور به اصطلاح «مادر» دستگاه هاي ديگر رديف موسيقي ماست. و ديگر نغمات با آن سنجيده مي شوند و نيز از آن رو که خرک سوم در اين سنتور (سل G ) مناسب ترين خرک براي نمايان «شور » است اين نوع سنتور را براي اجراي اصيل موسيقي رديف مناسب دانسته اند .هنگام اجراي شور ، همانطور که معمول کوک سنتور است رديف خرک هاي سيم سفيد با رديف خرک هاي سيم زرد هم صدا مي شوند و تنها ممکن است يک خرک انها براي اجراي کردبيات و شهناز با يکديگر اختلاف داشته باشند که با مختصر تغير حرکت جاي خرک ( در رده سيمهاي سفيد ) درست مي شود و سامان مي يابد . بايد در نظرداشت که کوک سيمهاي پوزيسيون زردها همواره ثابت و بر پايه شور است چرا که شور ما در دستگاه ها و اصلي ترين آنها است و فرود همه دستگاه ها و آوازه ها به شور است و به عنوان مبنا و پايه، هميشه مورد استفاده و در مقام گرداني هاي معمول، مورد بهره برداري است (بخصوص هنگام نواختن دلکش ماهور يا اصفحان و همايون ) .

اگر نحوه کوک سنتور بر پايه نظام فواصل موسيقي رديف اصيل باشد ، تغيير مقام از دانگهاي مختلف به يکديگر بسيار آسان بوده و تنها با جابجا کردن مختصر يکي دو خرک و يا در نهايت تغيير جزئي کوک سيمهاي مربوط به آنها انجام مي شود .

سنتور با کمک کليدي آهنين که نه کليد کوک نام دارد کوک مي شود ومانند تمام سازهاي زهي به وسيله کشش سيم انجام مي گيرد. قطر سيم ها معمولا 40- 38 ميکرون است براي قسمت راست سنتور از سيم هاي فولادي زرد رنگ و براي قسمت سمت چپ از سيم هاي سفيد فولادي استفاده مي شود .مقدار کشش نسبتا زياد است زيرا اگر سيم ها به اصطلاح سل باشند هنگام مضراب زدن صداي را ياجاد نمي کنند به عنوان مثال اگر طول وتر خرک سوم سنتور در قسمت راست (زير و بم ) از سيطانک تا خرک 60 سانتمتر باشد وهمچنين قسمت وسط ( زيرو بم ) 46 سانتيمتر باشد به ترتيب فرکانس 192 (معادل SO12 ) براي قسمت بم فرکانس 384  و معادل ( SO13 ) براي قسمت زير مناسب است .

نحوه کوک کردن سنتور در شيوه هاي رديف نوازي براساس چهارم ها ( ابعاد ذي الاربع ) و هنگام ( ابعاد ذي الکل ) است ، بدين صورت که خرک سوم سنتور ( وسط در يک سوم طول وتر قرار مي گيرد به طوري که پشت خرک بعد از ذي الکل ( هنگام يا اکتاو ) را به وجود مي آورد پس با مقدار مناسب کشش وتر خرک سوم ، اين خرک مي تواند به عنوان وتر مطلق محسوب شده و بقيه خرک ها ( نغمات ) به نسبت ان براي دستگاه يا اواز مورد نظر کوک شوند .

حامدفندرسكي 

منابع:استادمجيدكياني